ریشه‌ی بسیاری از رفتارهای تکراری، بی‌نتیجه‌ی و به مرور آزارنده‌ی انسان را باید در پیش فرض‌های او جستجو کرد. خلاقیت درست از لحظه‌ی شک کردن به ریشه‌ها آغاز می‌شود؛ به «اصول انکار ناپذیر» و «قواعد ازلی». معروف است که ادبیات اساساً هنری زمان‌بر و بسیار کند است. نسبت به هنرهایی که با تکیه بر جنبه‌هایی که سمعی یا بصری است(و یا هردو) به تبدیل و تولید اثر می‌پردازند، روند خوانش و تحلیل و به طبع، تاثیر محصول هنری ِ نویسنده بسیار آرام و بطئی خواهد شد. کدام نوع ِ هنری را می‌شناسید که گاه تا هفته‌ها مخاطب را برای دیدار اولش به خود بکشاند، میخ‌کوبش کند و شب و روز وقتش را بگیرد؟ بارها پیش آمده که یک سازه‌ی معماری، یک عکس فوق‌العاده یا موسیقی مورد علاقه‌ام متوقفم کرده. بارها و بارها از نو دیده و شنیده‌ام و هر بار گویی لذتی تازه در آن کشف کرده‌ام. اما برداشت اول من به عنوان مخاطب؛ نگاه اول من، نهایت یک بعد از ظهرم را گرفته. پس از آن بازبینی و باز جستن بوده که ادراک هنری و لذت مکاشفه را در من ایجاد کرده. اولین بار که مادام بواری را خواندم، دنیای ذهنی‌ام هنوز داشت با آخرین بازمانده‌های اکزیستانسیالیسم و دقیقاً یاسپرس سر و کله می‌زد. میان کتاب‌های معمولم، بواری هم بود. هیچ ربطی هم به دنیای کتاب‌های دیگرم نداشت. چند روزی نگذشت که دیدم در مدت یک هفته‌ی تمام دنیای ذهنی‌ام را به خودش مشغول کرده. آرام آرام می‌جویدمش و داستان هم آرام داشت ذهنم را می‌جوید. بعد از آن یک‌ هفته، دست کم یک هفته‌ی دیگر هم گذشت تا بفهمم با یک شاهکار روبرو هستم (مطلقاً تصادفی این رمان را از دوستی قرض گرفتم تا استراحت ذهنی به خودم داده باشم! و آن روزها به هیچ وجه شناخت دیگری از نویسنده‌اش یا جای‌گاه رمان در جهان ادبیات نداشتم). کارم تمام بود. رمان ذهنم را از پا انداخت. همان روزها فکر می‌کردم من دارم محصول چقدر اندیشه‌ی فلوبر را در چند روز می‌بلعم؟ با این نسبت وقتی دارم عکس کتاب سوزاندن نازی‌ها را در سال 1933 تماشا می‌کنم... وقتی دارم خیره می‌شوم به این کتاب‌هایی که در هوا پرواز می‌کنند تا میان آن شعله‌ها بسوزند، به فکر فرو می‌روم، در واقع دارم در کسری از ثانیه، حادثه‌ای به عمق تاریخ یک ملت را هورت می‌کشم و تمام می‌کنم. چه کسی می‌داند؟ شاید یکیش هم مادام بواری بوده که «نا مطلوب» تشخیص داده شد. تاثیر این قطعه عکس درخشان، اگر چه بسیار سریع و بی واسطه است، و گاه می‌تواند لحظاتی طولانی ذهنتان را به تمرکز و به یاد آوردن وادار کند اما عمق ادراکتان بسته به چیزهاییست که از پس و پیش ماجرا می‌دانید؛ از تاریخ جنگ جهانی و اندیشه‌ی نازیسم در مورد آن عکس.
این تفاوت‌های زمانی خلق و مصرف اثر، و خودبسنده‌گی یک ژانر، لابد در داستان و به خصوص در رمان به اوج می‌رسد. همین‌هاست که رمان را به اثری وحشت‌ناک و دیر هضم برای مردم تبدیل می‌کند. واقعیت این است که توده‌ی مردم از رمانِ جدی می‌ترسند. یا دست کم فکر می‌کنند نسخه‌های مک‌دونالدی و فست فودی آن را در سینما می‌شود پیدا کرد. کدام‌یک از اطرافیان من و شما حاضر است خواندن ِ رمان «سبکی تحمل ناپذیر هستی» را و فشار معانی‌اش را تحمل کند در حالی‌که می‌تواند فیلم مزخرفش را ببیند. در طول دو سه ساعت فیلمش را می‌بیند و می‌فهمد حدوداً موضوع از چه قرار است و بی دردسر وسط‌ فیلم چای می‌نوشد یا اس ام اس می‌دهد! تا زمانی که وحشت چگونه خلق شدن یک اثر روی ذهن خواننده سنگینی می‌کند، خواندن "یولیسس" برای آدم‌های تلویزیون زده‌ی این روزگار به نظر، به اندازه‌ی سفر به اهرام مصر بلند پروازانه می‌آید. اگر چه حالا با دیدن یک مستند دست دوم از اهرام می‌توانید اطلاعاتی به ظاهر بیشتر به دست آورید.
در همین فکرها بودم که دوست مهاجری برایم ایمیلی فرستاد و با موضوع جالبی مواجه شدم. ماجرا از این قرار است: همه چیز از سال 1999 آغاز شد. گروهی از آدم‌های علاقه‌مند و البته به نظر ِ حرفه‌ای‌های آن روزگار کمی هم شیرین عقل، با هم قراری گذاشتند. هدف کریس بتی (Chris Baty)، و دوستانش این بود که هر کدام رمانی با حجم پنجاه هزار کلمه (حدود دویست صفحه‌ی قطع رقعی) در طول یک‌ماه بنویسند. 21 نفر جوان شجاع شروع به کار کردند و شش نفر موفق به اتمام تحریر اول کارشان شدند. از این اتفاق محیرالعقول در تاریخ ادبیات آمریکا تا امروز، ماه نوامبر به عنوان "ماه ملی نوشتن رمان" (National Novel Writing Month) یا به شکل مخفف "نانو رایمو" (NaNoWriMo) نام‌گذاری شد. حالا در این ماه و در سراسر جهان هزاران نفر تلاش می‌کنند در این ماراتن نفس‌گیر شرکت کنند و به طور آن‌لاین، رمانی هر چند کم مایه به داشته‌های انسانی‌ خودشان بیافزایند.
این جشن متهورانه‌ی نوشتن و خلاقیت، مردم عادی را به دور انداختن نجواهای ویران‌گر منتقد درونی‌شان، ترس ها و عدم اعتماد به نفسشان و طراحی‌های دست و پاگیر ذهنیشان، از طریق ایجاد حداکثر سرعت در روند خلق اثر، تشویق می‌کند. هر مشکل جزئی در طرح یا نارضایتی از شکل اجرا، قابل ترمیم است. جادوی بازنویسی آن‌ها را از گرفتاری در پیچ و خم‌های داستان، عبور خواهد داد. خیلی‌ها هرگز اثرشان را بازنویسی نمی‌کنند و بعضی‌ هم بارها برای بهتر کردن کتابشان بازنویسی می‌کنند. در بسیاری از مواقع حاصل کار، وراجی‌های بی سر و ته یک ذهن هیجان زده است یا خاطراتی بسیار دم دستی و تکراری. اما آن‌چه این جشنواره را ناب و تاثیر گذارمی‌کند، مفهوم کردن تولید هنری رمان برای مردم عادی است. آن‌ها علاوه بر این‌که در طول این ماه به نوعی شهود متافیزیکی از خاطرات و درونیاتشان می‌رسند، بیشتر و بهتر دشواری‌های نوشتن یک رمان جدی و حرفه‌ای را درک می‌کنند و طبیعتاً لذت خوانش آثار بزرگ ادبیات جهان برایشان چند برابر می‌شود. شعار نانو رایمو (که به سبک بنیان‌گذارانش، ادبیات ساده و نزدیک به گویش شفاهی دارد) این است: "لازم نکرده شاهکار کنی! فقط بنویسش!" نانو رایمو به توان معجزه‌آسای خط پایان تکیه دارد. برای افراد هدف تعیین کن و اجتماعی که با هم به آن هدف فکر کنند، آن‌وقت معجزه اتفاق خواهد افتاد و مردم با نوشتن آشتی خواهند کرد (... و نمی‌توانم کتمان کنم که در این‌جا چقدر دلم می‌خواست به مخالفین جدی کارگاه‌های داستان‌نویسی در ایران فکر نکنم، اگر چه معتقدم روش اداره‌ی کارگاه‌ها اشکالات اساسی دارد و شرکت‌کننده‌گان نمی‌دانند قرار نیست کارگاه نویسنده تحویل دهد. شاید امروز بیشتر از نویسنده، به خواننده‌ی فهیم و علاقه‌مند نیاز داریم).
شرکت کنندگان در نانو رایمو، که اکثراً آدم‌های عادی هستند، پس از ثبت نام، از صبح روز اول نوامبر تا نیمه شب سی‌ام، باید حداقل روزی 1667 کلمه بنویسند. چیزی کمتر از چهار صفحه‌ی تایپی. در بخشی از فراخوان آنها نوشته شده: «منظور ما از رمان، داستان بلند است. شما فکر می‌کنید رمان نوشته‌اید؟ ما هم حرفی نداریم. رمان شما از پنجاه هزار کلمه نباید کمتر باشد و باید هر چیزی باشد جز پنجاه هزار بار تکرار یک کلمه! نانو رایمو با کیفیت آثار کاری ندارد. ما فقط به کمیت فکر می‌کنیم. ما تلاش می‌کینم لذت خلق یک اثر حجیم هنری در کنار هزاران نفر دیگر را به شما بچشانیم. ما به این واقعیت فکر می‌کنیم که "تحمل خلاقیت"، احساسی عجیب و باور نکردنی در شما ایجاد می‌کند. لذت خواندن آثار ادبی را افزایش می‌دهد و از همه مهمتر احساس شما را به خودتان عوض می‌کند. تجربه‌ی ما نشان داده که شرکت کنندگان، در طول ماه توانسته‌اند علاوه بر نوشتن به کارهای روزانه‌شان هم برسند. اگر چه ورود به نانو رایمو گاهی نیاز به مرخصی از محل کارتان هم دارد.»
پروژه‌ی نانو رایمو، فقط در سال 2008، بیش از بیست و یک هزار نفر برنده داشت! در این سال چیزی بیش از یک میلیلارد و ششصد میلیون کلمه توسط شرکت کننده‌گان ثبت شد؛ نزدیک به شش میلیون و پانصد هزار صفحه کتاب.
تصور این ارقام برایم مشکل است. در برابر این روی‌کرد به نوشتن که می‌کوشد ادبیات را در دسترس‌تر کند و مخاطب هدفش مردم؛ به معنای «همه‌ی» مردم باشد، مدیریت بلاتکلیف و تیغ به دست فرهنگی‌مان از یک سو و جریان سنتی روشنفکری از سوی دیگر، اهرم‌های هم سویی می‌شوند که مخاطب را از کتاب فراری بدهند. فارغ از نظام غربالگری که صابونش به تن خیلی‌ها خورده، گاهی خودمان هم، چه در پروسه‌ی خلق: مضمون، نثر و تکنیک و چه در پروسه‌ی ارائه: نقد و معرفی و یادداشت‌ نویسی، انزوایی خود خواسته را انتخاب کرده‌ایم، تا حدی که عبارت «خوش‌خوان»، امروز بیشتر یک متلک منتقدانه شده و چنان تعاریف تنگ و تاریکی از رمان ارائه می‌دهیم که کمی دیگر حتا بسیاری از کلاسیک‌ها هم تاب ماندن در تعاریف عجیب و غریبمان از رمان، نخواهند داشت؛ رمانی که مفهوم ابدی و ازلی‌اش، اوراقی‌ست که نویسنده‌ها به سحر داستان و با واسطه‌ی آن، می‌توانند تنهایی مردم را بشکافند و به عمیق‌ترین لایه‌های وجودشان رخنه کنند و همچنان که به دوباره فکر کردن وادارشان می‌کنند، کیفورشان کنند. تکرار می‌کنم موضوع بحث، رمان بود. اَشکال داستانی دیگر، ویژه‌گی‌های دیگری دارند.
یک تجربه‌ی شخصی: بعد از نوشتن این خطوط به فکر افتادم که داستان‌های «پرتره...» را اگر چه مجموعه داستان است، به ترتیب سرعت نگارش ردیف کنم. یعنی کلاً دارم به نتایج سرعت اجرای صحنه‌ها و در نتیجه حذف صدای منتقدِ ذهنم فکر می‌کنم. سریعترین داستان‌ این مجموعه «چیزی شبیه سونیا» با مدت زمان یک نیمه شب تا صبح اجرا و یک روز بازنویسی بود. دومین داستان سریع این مجموعه «برای مارسیای رذل عزیز» بود که سه روز اجرا داشت و یکی دو ساعت برای بازنویسی نسخه‌ای که به جایزه‌ی قلم زرین فرستادم وقت گذاشتم. این تجربه، معنای خاصی برای من دارد...

پ.ن: دریغ که سرانجام "روسپی زیر ناخن" را باید اینطور بخوانیم. مجموعه‌ی خواندنی خالد رسول‌پور اینترنتی منتشر شد. برای دانلود کلیک کنید.

‍ پ.ن: لینک تصویر جلد کتاب برای استفاده در سایت‌ها و وبلاگ‌ها: بزرگ، متوسط، کوچک